شطرنج

[امین]

مفهومی به نام Zugzwang !​

مطلبی راجع به Zugzwang خوندم، خیلی برام جالب بود. اگرچه فقط درباره‌ی شطرنج نیست و به طور کلی میاد به بررسی مفهومش در نظریات بازی و endgame analysis می‌پردازه، اما چون خودم با این مفهوم به واسطه‌ی شطرنج آشنا شدم اول، گفتم براتون به اشتراک بگذارم و اگر حوصله‌ی خوندنش به انگلیسی رو ندارید ترجمه‌ش کنم.

زوگزونگ یا Zugzwang به وضعیتی در شطرنج یا هرگونه بازیِ turn-based گفته میشه که بازیکنی که نوبتشه، هرگونه حرکتی انجام بده به ضررش تموم میشه و آرزو می‌کرد کاش نوبتِ حریفش می‌بود. این اجبار برای حرکت در نوبتش، دقیقاً باعث باختنش میشه.

پوزیشن زیر در دومین بازی مسابقات کاندیداتوری ۱۹۷۱ بین بابی فیشر (سفید) و مارک تایمانوف روسی (سیاه) به دست اومده. نوبت سیاهه، اما سیاه تو زوگزونگه و می‌بازه؛ چرا؟

سفید یه فیل داره و سیاه هم یه اسب، هیچ‌کدوم از این مهره‌ها واسه برد کافی نیستن، اما سفید یه سرباز هم داره که می‌تونه خودشو برسونه به بالا و وزیر بشه. اگه این اتفاق بیفته سفید مثل آب خوردن می‌بره بازیو. پس سیاه وظیفه‌ی مشخصی داره، و اونم زدنِ سرباز سفیده، حتی اگه یه قیمتِ از دست رفتنِ اسبش بشه، چون باعث تساوی میشه و بهترین نتیجه‌ایه که سیاه می‌تونه کسب کنه در این وضعیت.
اولش به نظر می‌رسه اسب سیاه تو وضعیت مناسبی قرار داره، توسط شاه سیاه محافظت شده و خونه‌ی h7 رو تحت کنترل داره، که خونه‌ای هست که سرباز سفید باید ازش عبور کنه تا بتونه تبدیل بشه.
این‌جاست که زوگزونگ خودشو نشون میده! علی‌رغم میل تایمانوف که دلش می‌خواد اسبشو همون‌جایی که هست رو g5 نگه داره، در وضعیتی قرار گرفت که «مجبور» عه یا شاهشو ببره عقب، یا اسبشو تکون بده. اگه شاهو عقب ببره اسب به فنا میره و سرباز میره جلو، و اگه اسبو تکون بده و به تنها خونه‌ی امن ممکنش یعنی f3 ببره، سفید سربازشو می‌بره جلو. درسته، سیاه می‌تونه دوباره اسبشو برگردونه به g5 ، و مانع از این شه که فیشر سریعاً سربازشو پیش بندازه به h7، اما و اما ! فیشر می‌تونه یه waiting move انجام بده، و شاهشو بیاره به g6 . سیاه باز مجبوره حرکتی انجام بده و عین قبل، اگر شاهو تکون بده بازیو باخته، اگرم اسبو ببره f3، سرباز سفید میره h7 و بازم می‌بازه. این، قدرتِ زوگزونگ در شطرنجه.

فیشر بعد این بازی، بازم تایمانوف رو در بازی چهارم در یه زوگزونگِ پیچیده‌تری تو تله انداخت و بازی رو ۶-۰ برد، و در مراحل بعدی در نیمه نهایی مقابل بنت لارسن دانمارکی هم مجدداً با کسب پیروزی ۶-۰ راهی فینال شد تا حریف تیگران پتروسیان، قهرمان سابق شطرنج شه و در نهایت با برد ۶.۵ - ۲.۵ مقابل حریف گرجی‌ش، راهی مسابقات قهرمانی جهان در ۱۹۷۲ بشه تا بوریس اسپاسکی رو در «بازی قرن» شکست بده.

ادامه‌ی مطلبش در خصوص توضیح زوگزونگ در بازیِ Nim و Sim و پیتزا (!) عه که حوصله‌م نشد ترجمه‌شون کنم (و سرم هم وحشتناک درد می‌کرد) ؛ خودتون بخونیدش اگر خواستید، جالبه.

 

[امین]

مسابقات کاندیداتوری 2022 از امروز آغاز شد!

بالاخره پس از مدت‌های مدید و پس از برگزاری تمامی تورنمنت‌های کوالیفایر، 8 شرکت‌کنندۀ مسابقات کاندیداتوری مشخص شدند و امروز قراره در دور اولِ این رقابت‌ها باهم بازی کنند.

اسامی این شرکت‌کننده‌ها و نحوۀ گزینششون:
1- یان نپومنیاشی از روسیه | بازندۀ مسابقات قهرمانی جهان دورۀ قبل
2- یان کرژیشتوف دودا از لهستان | برندۀ جام جهانی شطرنج 2021
3- سرگئی کاریاکین از روسیه | نائب قهرمان جام جهانی شطرنج 2021 (محروم شد)
3- دینگ لیرن از چین | بالاترین ریتینگ بین کسانی که گزینش نشدند
4- علیرضا فیروزجا از فرانسه | برندۀ گرند سوئیس 2021
5- فابیانو کاروانا از ایالات متحده | نائب قهرمان گرند سوئیس 2021
6- هیکارو ناکامورا از ایالات متحده | برندۀ گرند پری 2022
7- ریچارد رپورت از مجارستان | نائب قهرمان گرند پری 2022
8- تیمور رجبوف از آذربایجان | منتخب توسط فیده

انتظار میره مسابقات تا 4 ژولای (13 تیر) ادامه داشته باشن. برندۀ این رقابت‌ها اوایل 2023 به مصاف کارلسن میره. اگر کارلسن تمایلی به شرکت و دفاع از عنوانش رو نداشته باشه، دو نفرِ اولِ این مسابقات با هم برای کسب عنوان قهرمانی وارد مسابقات قهرمانی جهان میشن.

 

[امین]

عملکرد علیرضا فیروزجا تا راند 11 اُم مسابقات کاندیداها: 💩
11 بازی، فقط 1 برد! 4 باخت و 6 تساوی و قرارگیری در رتبۀ آخر، حاصل کارش تا بدین‌جای کار بود.
نپومنیاشی هم با 8 امتیاز (5 برد و 6 تساوی، بدون باخت) با قدرت در رتبۀ اول قرار داره و ظاهراً قراره ریمَچ داشته باشیم بین مگنوس و نپو. اومده انتقامِ سخت بگیره. خواهیم دید چه خواهد شد.

 

[امین]

یان نپومنیاشی برای دومین بارِ متوالی برنده‌ی تورنمنت کاندیداها شد!

​

در حالی که هنوز یک راند تا پایان مسابقات باقی مونده، نپو با یه تساوی مقابل رپورت، با ۹ امتیاز قهرمانی خودشو قطعی کرد.
تفاوتی که این دوره با تمامی دوره‌های قبل داره اینه که در این دوره احتمالاً رتبه‌ی دوم هم حائز اهمیت باشه! چون مگنوس بسیار محتمله که از دفاع از عنوانش امتناع کنه و در این صورت نفر دوم باید با نپو وارد مسابقات قهرمانی جهان بشه.
فعلاً تا این‌جای کار هیکارو ناکامورا با ۷.۵ امتیاز در رتبه‌ی ۲ قرار داره و بعد از اون دینگ لیرن با ۷ امتیاز در رتبه‌ی ۳. فردا روز تعیین‌کننده‌ای هست؛ چرا که این دو نفر با هم بازی دارن! برنده‌ش قطعاً دوم میشه، و اگه هم مساوی کنن ناکامورا نائب قهرمانیشو جشن می‌گیره. بقیه‌ی بازیکنا شانسی برای دوم شدن ندارن.

 

[امین]

فردا روز تعیین‌کننده‌ای هست؛ چرا که این دو نفر با هم بازی دارن! برنده‌ش قطعاً دوم میشه، و اگه هم مساوی کنن ناکامورا نائب قهرمانیشو جشن می‌گیره. بقیه‌ی بازیکنا شانسی برای دوم شدن ندارن.​

هیکاروی پرمدعا باخت و دینگ لیرن نائب قهرمان شد! :‌)) جالبه خودِ هیکارو چهارم شد و تیمور رجبوف ازش سبقت گرفت!
نپو هم کل تورنمنت رو بدون باخت پشتِ سر گذاشت. 👽
فیروزجا هم در یک بازیِ انتقام‌جویانه و البته طولانی، موفق شد کاروانا رو با سیاه شکست بده و عملکرد فاجعه‌بارِ خودشو تسلی ببخشه و از تهِ جدول به رتبۀ ششم صعود کنه.

 

[امین]

بررسی یک Endgame خفن!​

می‌خوام بهتون یه Endgame Study نشون بدم تا هم به میزان اهمیت اندگیم در بازی‌ها و تأثیرش در کسب پیروزی پی ببرید و هم از عمیق بودن دنیای شطرنج لذت ببرید.

در این وضعیت مشخصاً سیاه مهره‌ی قوی‌تری در اختیار داره؛ یک رخ در برابر فقط یک سرباز! اما این سرباز معمولی‌ای نیست، چون فقط یک خونه تا وزیر شدن فاصله داره! معمولاً بازیای اندگیمی که رخ در برابر سربازن 99% موارد بازیکنی که رخ داره به سادگی می‌بره، اما در این وضعیت، این سفیده که می‌تونه بازیو ببره!

رخ سیاه شاه سفید رو کیش کرده و طبیعتاً نوبت سفیده تا شاهش رو از کیش دربیاره. به نظر شما، بهترین خونه‌ای که شاه سفید می‌تونه به اون‌جا بره کدوم خونه‌ست و چرا؟
خیلیامون ممکنه بگیم بهتره بره جلو (b7) تا مراقب سرباز باشه تا وقتی وزیر شد پشتیبان داشته باشه؛ اما رخ سیاه می‌تونه به d7 بره و سرباز رو pin کنه. در حرکت بعدی هم مهم نیست شاه سفید رو کجا ببریم، رخ سیاه سربازمون رو می‌زنه و بازی رو به تساوی می‌کشونه.

به تبع a7 هم خونۀ مناسبی برای شاه سفید نیست چون همون اتفاقات دوباره میفته. پس فقط می‌مونه 3 خونۀ پایینش یعنی a5 و b5 و c5. کدومش به نظرتون بازیو به سمت بُرد پیش می‌بره؟

اگه شاه سفید به a5 بره، بازیو باخته؛ چرا که در حرکت بعدی رخ سیاه بلافاصله به c6 میره و سرباز رو می‌زنه و شاه سفید هم هیچ کاری ازش برنمیاد و مات میشه. پس این بدترین حرکته.

اگه شاه سفید به c5 بره، به نظر میاد که حرکتش چندان بد نبوده چون هم جلوی شکار شدنِ سرباز رو گرفته هم اینکه رخ سیاه رو تهدید کرده و هم آماده‌ست تا سربازشو وزیر کنه؛

اما رخ سیاه به راحتی می‌تونه بره پایین (مثلاً d1) و وقتی سرباز به وزیر تبدیل شد، شاه سفید رو کیش کنه و وزیرشو در حرکت بعدی تصاحب کنه. اصطلاحاً skewer میشه.

ممکنه بگید خب مجبور نیستیم بلافاصله وزیر کنیم و می‌تونیم شاه سفید رو از سر راه برداریم و ببریم b6 ، اما باز هم رخ سیاه می‌تونه پشت سرباز قرار بگیره و خودشو فدا کنه تا بازیو به تساوی بکشونه.

پس بهترین حرکت برای شاه سفید، اینه که به b5 بره. رخ سیاه دیگه نمی‌تونه سربازو بگیره؛ اگر جلو بره، سرباز می‎‌زندش و وزیر میشه. اگر پشتِ سرباز بره، شاه سفید می‎‌زندش. پس مجبوره که دوباره ما رو کیش کنه.

حالا شاه سفید باید کجا بره؟ اگر شاه سفید به خونه‌های بالایی بره داستان قبل تکرار میشه؛ یعنی اگه به a6 بره، رخ سیاه میره c5 و سربازو با سکریفایس می‎‌زنه. اگر به b6 بره که برگشته سرِ جای اولش و هیچ تغییری حاصل نشده. اگرم به c6 بره، دوباره رخ سیاه میره عقب و skewer. پس باید بره به خونه‌های پایینی. اینکه کدوم خونۀ پایین برامون بهترینه هم ایده‌ش دوباره مثل همون ایده‌های خونه‌های بالاییه. اگر a4 رو انتخاب کنیم باختیم، اگر c4 رو انتخاب کنیم skewer میشه بنابراین b4 رو انتخاب می‌کنیم. رخ سیاه هم دوباره میاد پایین برای کیش دادن. مجدداً قصه تکرار میشه و شاه سفید باید بره b3 و رخ سیاه هم پابه‌پاش میاد d3.

این‌جا شاه سفید انتخاب دیگه‌ای جز اینکه بره c2 نداره چون سایر خونه‌ها توسط شاه سیاه و رخ سیاه محاصره شدن و خونه‌های بالا هم که فایده‌ای ندارن. و بعد اینکه شاه سفید به c2 رفت، رخ سیاه دیگه نمی‌تونه ترفند skewerش رو بزنه چون شاه سفید دیگه این اجازه رو نمیده و رخ سیاه صفحه کم اورد برای این کار. پس ظاهراً سفید دیگه بازیو برده و سربازش می‌تونه وزیر بشه و دیگه نگرانی‌ای بابت اینکه رخ سیاه کجا بره نداره.

این‌جا رخ سیاه می‌تونه آخرین ترفند خودشو پیاده کنه، و بره به d4. حالا ترفندش چی هست؟ اگه سرباز به وزیر تبدیل بشه، رخ سیاه به c4 میره و سفید رو کیش می‌کنه و عملاً یه fork ایجاد می‌کنه، وزیر سفید مجبوره رخ سیاه رو بزنه و اگه این کارو بکنه چی میشه؟ شاه سیاه حرکتی براش نمی‌مونه که انجام بده و بازی پات میشه! واو! از مواقع خیلی نادری هست که پروموشن به وزیر برامون گرون تموم میشه.

راه حل چی هست؟ به جای وزیر، ما هم رخ بیاریم! عه، خب در این شرایط که همه چیزمون مساویِ همه... or is it ؟! (Vsauce theme intensifies) خیر، شاه سیاه اون گوشه گیر افتاده و در خطر مات شدگی قرار داره. کافیه رخ سفید بره a8.

پس سیاه برای اینکه جلوی این حرکتو بگیره مجبوره رخشو ببره a4. خب، حالا چیکار میشه کرد؟ کمی باید فکر کرد ... .
کلید در دست شاه سفیده. اگر بره به b3، کیش و ماتِ جدیدی رو با رخش (که میره c1) خلق می‌کنه که اجتناب‌ناپذیره و دیگه سیاه نمی‌تونه هیچ غلطی بکنه، رخِ فلک‌زده‌ش هم در معرض تهدید قرار می‌گیره. اگه رخشو نجات بده، سفید رخشو می‌بره c1 و done. اگرم شاهشو ببره b1، رخش به فنا میره. در هر دو صورت بازیو واگذار کرده.

 

[امین]

کارلسن از دفاع از عنوان قهرمانیش انصراف داد!

قهرمان بلامنازع شطرنج جهان پس از ۹ سال و کسب ۵ قهرمانی، عنوانش رو واگذار کرد و گفت به اندازه‌ی کافی برای دفاع از قهرمانیش انگیزه نداره و اگه ۵ش بشه ۶ براش تفاوتی نداره و از چیزی که کسب کرده تا الان حس رضایت داره.
بدین ترتیب، شاهد مسابقه‌ی قهرمانی جهان بین یان نپومنیاشی و دینگ لیرن خواهیم بود و اولین باریه که دیگه نام قهرمان جهان در شطرنج، چیزی به‌جز «مگنوس کارلسن» خواهد بود. گرچه این اتفاق باعث نمیشه تا مردم عنوان قوی‌ترین بازیکن حال حاضر رو به کس دیگه‌ای بدن و تو ذهنشون همواره کارلسن بهترین می‌مونه و قهرمانِ آینده باید مثل کارپوف که با انصراف فیشر قهرمان اعلام شد کلی تلاش کنه تا ثابت کنه لیاقت جایگاهی که به‌دست اورده رو داشته.

https://www.chess.com/news/view/magnus-carlsen-not-to-defend-chess-world-title

 

[امین]

علی‌رضا فیروزجا قهرمان تورنمنت رپید و بلیتز سنت‌لوئیز شد!

چند روز پیش مسابقات شطرنج سریع سنت‌لوئیز که بخشی از Grand Chess Tour 2022 هست به پایان رسید. در بخش رپید وشیه‌لاگراو و فیروزجا مشترکاً با کسبِ ۱۱ امتیاز از ۱۸ امتیازِ ممکن نفر اول شدند و در بخش بلیتز فیروزجا بدون حتی یک باخت و با کسب ۱۵ امتیاز از ۱۸ امتیاز نفر اول شد تا ثابت کنه بهترین شطرنج‌بازِ سریع حال حاضر دنیاست.

پس از پایان تورنمنت، ناکامورا و فیروزجا از مرز ریتینگ ۲۹۰۰ گذشتند و با اختلاف ۶ پوینت نفرات اول و دوم رنکینگ بلیتز فیده شدند. فیروزجا ۱۰۷ پوینت بدست اورد!

 

[امین]

آیا Hans Moke Niemann یک چیتر است؟

جریان‌سازِ این روزهای دنیای شطرنج بدونِ تردید هانس موکه نیمن هست. کسی که در سوپرتورنمنت سینکفیلد کاپ امسال که همین یکی دو هفتۀ اخیر برگزار شده، موفق شد مگنوس کارلسن رو در یک بازیِ کلاسیکال با مهرۀ سیاه (!) شکست بده. این درحالیه که مگنوس بیش از 50 بازی کلاسیک نباخته بود و در تلاش بود تا خودش رو به ریتینگ 2900 برسونه و هانس هنوز به 2700 هم نرسیده بود، و روندِ بازی هم به گونه‌ای پیش رفت که عملاً مگنوس آچمز شده بود و هیچ شانسی نداشت. چند وقت قبلش هم در FTX Crypto Cup هانس مگنوس رو در یک بازیِ رپید آنلاین با سیاه شکست داد و وقتی خبرنگار بعد از بازی ازش راجع به بازیش پرسید، پاسخ داد Chess speaks for itself و بی هیچ حرفِ دیگه‌ای وسطِ سوال پرسیدنِ خبرنگار رفت. این، آغازِ بیف بین مگنوس و هانس بود.

البته هانس در اون تورنمنت 0 امتیاز کسب کرد و جمله‌ی مشهورش هم سوژه شد :‌)) اما بردش مقابل مگنوس اونم آن‌بورد کلاسیکال بود که داستان شد. مگنوس بعد از شکست، فرداش توییت کرد که از تورنمنت سینکفیلد انصراف داده و یه کلیپ هم از خوزه مورینیو گذاشت که مورینیو میگه "اگر حرفی بزنم، به دردسر خواهم افتاد." این اولین بار در کل زندگیِ مگنوس بود که از یک تورنمنت به این شکل انصراف میده! قبلاً هم سابقه‌ی باختن داشت اما همیشه خودش رو سرزنش می‌کرد ولی این بار واکنشش متفاوت بود.

https://twitter.com/x/status/1566848734616555523

این خبر مثل بمب ترکید و همۀ نگاه‌ها معطوف به این شد که احتمالاً هانس یک چیتره و البته قبلاً هم سابقۀ چیت آنلاین داشته و اکانتش توسط چِس دات کام بن شده بود و هیکارو هم قبلاً اونو به تقلب کردن متهم کرده بود. اما خب مدرک محکمه‌پسندی دالِ بر تقلبش مقابل مگنوس اونم آن‌بورد و در یک تورنمنت مهم و معتبر پیدا نشد.
ازش در راند بعدی، بعد از بازی مقابل فیروزجا مصاحبه کردن، و ازش خواستن بازی رو آنالیز کنه. نحوۀ آنالیز کردنش عجیب بود و باعث شد هیکارو که مصاحبه رو می‌دید مشکوک شه و تأکید کنه که همیشه به هانس تردید داشته. ضمن اینکه هانس گفته خوش‌اقبال بوده که تونسته برای حرکتِ عجیبِ g3 در اوپنینگِ مگنوس خودش رو از صبح آماده کنه، درحالی که مگنوس تا به حال هرگز چنین حرکتی در اوپنینگش نداشته و معلوم نیست هانس از کجا چنین چیزی به ذهنش رسیده تا روش کار کنه!

هجمه‌ها علیه نیمن شدت گرفت. خیلیا معتقد بودن innocent until proven guilty. خیلیا هم برعکسش عقیده داشتن متقلبه اما هنوز لو نرفته و نمی‌دونیم چیکار می‌کنه :‌)) به هر حال این اتهامات باعث شد تا از راندهای بعدی، نیمن رو قبل از ورود به بازی به شدت بازرسی بدنی کنن و خودش هم به این اتهامات واکنش نشون داد و اعتراف کرد که در 12 سالگی و 16 سالگی چیت می‌کرد اما بعدش تمام وقتش رو صرف مطالعۀ شطرنج کرده و بابت گذشته‌ش شرمساره و می‌خواد که جبرانش کنه و الان تقلب نمی‌کنه و حتی حاضره لخت و در محفظۀ بسته به دور از سیگنال و الکتریسیتی آن‌بورد بازی کنه تا ثابت کنه بی‌گناهه. هنوز کسی نمی‌تونه به طور قطع هانس نیمن رو بابت اتهامش محکوم و یا تبرئه کنه. اگر اتهامش ثابت شه، تأسف‌برانگیز خواهد بود و جامعۀ شطرنج باید فکر اساسی‌ای برای جلوگیری از تقلب بکنه. اگر هم بی‌گناهیش ثابت شه، تمامی کسانی که بی‌دلیل محکومش کردن باید عذرخواهی کنن و البته فایده‌ای هم نخواهد داشت چون این حملات روی روح و روان هانس تأثیرگذار بوده و اون پس از برد مقابل مگنوس، دو تساوی و یک باخت رو تجربه کرد و صدر تورنمنت رو به وزلی سو داد.

 

[امین]

علی‌رضا فیروزجا قهرمان تورنمنت رپید و بلیتز سنت‌لوئیز شد!

کمتر از دو هفته از قهرمانیش در این تورنمنت، فیروزجا موفق شد out of nowhere قهرمانِ Sinquefield Cup هم بشه! 😍
در شروع تورنمنت که در راند دوم به نپو باخته بود، سه برد مقابل آرونیان، ممدیاروف و وزلی سو باعث شد کامبک بزنه و البته کمی خوش‌شانس بود در راند آخر نپو مقابل نیمن بردِ مسلّم رو با تساوی عوض کرد :‌)) امتیاز نپو و علی‌رضا برابر شد و حتی نپو تساوی‌شکنِ بهتری داشت، ولی مطابق قوانین تورنمنت باید 2 بازیِ رپید برای مشخص شدنِ قهرمان برگزار شه و در این دو بازی فیروزجا با یه تساوی و یه برد مقابل نپو، کاپ رو از آنِ خودش کرد و علاوه بر سینکفیلد کاپ، برندۀ گرند چِس تور 2022 هم شد.